HOME

Linnaeus gaf het Europese gedomesticeerde vee zijn wetenschappelijke naam Bos taurus Linnaeus, 1758. Hij wist dat de wilde voorvader van gedomesticeerde runderen in Europa had geleefd en waarschijnlijk nog steeds leefde, omdat hij "urus" (= oeros) onder dezelfde soortnaam classificeerde. Linnaeus zag de oeros en het Europese gedomesticeerde rund als één en dezelfde soort. In de tijd van Linnaeus was de herinnering aan de oeros bijna helemaal vervaagd. Er was wat verwarring en discussies over het bestaan van het aantal wilde rundersoorten in Europa. Sommigen zeiden, zoals Bojanus, dat er slechts één soort bestond, namelijk de Europese bizon (Bison bonasus). Anderen zeiden dat er twee soorten bestonden, namelijk de Europese bizon en de oeros. In het begin van de 19^e eeuw werden vele beenderen van oerossen opgegraven en er bestond één volledig skelet. Aan de hand van dit skelet beschreef Bojanus een nieuwe soort Bos primigenius Bojanus, 1827. (Van Vuure, 2003)

Nu weten wij dat Bos primigenius en Bos taurus van dezelfde soort zijn, dus overeenstemmend met de Code van de International Commission of Zoological Nomenclature (Internationale Commissie op Zoölogische Nomenclatuur) was de wetenschappelijke naam van de oeros Bos primigenius verandert in de naam die door Linnaeus was gegeven Bos taurus door Wilson en Reeder in 1993. Veel wetenschappers hadden kritiek bij de deze verandering van de wetenschappelijke naam van de oeros, zij wilden dat er een uitzondering voor huisdieren (gedomesticeerde dieren) gemaakt werd.

In 2003, de International Commission on Zoological Nomenclature besloot tot de instandhouding van het gebruik van 17 soortnamen gebaseerd op wilde soorten, waarvan oudere of even oude namen van gedomesticeerde vormen bestonden. Dit besluit bevestigd Bos primigenius voor de oeros. Taxonomen die het gedomesticeerde rund als ondersoort van de oeros zien kunnen Bos primigenius taurus gebruiken. De naam Bos taurus blijft beschikbaar voor het gedomesticeerde rund wanneer het als een aparte soort wordt gezien. (International Commission on Zoological Nomenclature, 2003)

Naast Bos primigenius primigenius zijn er twee andere ondersoorten erkend, namelijk Bos primigenius namadicus Falconer, 1859 en Bos primigenius mauretanicus Thomas, 1881.  (Van Vuure, 2003)

Er is is een aanzienlijke discussie geweest over de eigenlijke taxonomische status van de verschillende ondersoorten van de oeros. Gebaseerd op schedelonderzoek heeft Grisson (1980) voorgesteld dat Bos primigenius namadicus en Bos primigenius primigenius als aparte soorten geclassificeerd zouden moeten worden. Epstein & Mason (1984) verwierpen dit voorstel en claimden het verschil tussen de ondersoorten niet bijzonder duidelijk is, gebaseerd op de lichaamsgrootte en hoornvorm (beide kunnen beïnvloed zijn door milieu-invloeden). Deze mening wordt ook gedeeld door Zeuner (1963a) en Payne (1991) die stellen dat het geografische leefgebied de basis is van de classificatie en niet de biologische taxonomische status. (Bunzel-Drüke, 2001)

Afbeelding: De Augsburger oeros. Dit schilderij is het kopie van het origineel dat in het begin van de 19e eeuw aanwezig was bij een handelaar in Augsburg. Het origineel dateerde waarschijnlijk uit het begin van de 16e eeuw. Van zowel het origineel als de kopie is niet bekend of ze nog bestaan. (Van Vuure, 2003)

De oeros was veel groter dan de gedomesticeerde runderen van nu. Vroeger ging men er vanuit dat de schofthoogte van een oerosstier ongeveer 200 cm was en die van een koe 180 cm was (Herre, 1953). Nu heeft men aan de hand van de lengte van de humerus (opperarmbeen) berekend dat de schofthoogte van een oerosstier waarschijnlijk varieerde tussen 160 en 180 cm en die van de oeroskoe rond 150 cm. De vachtkleur van de oeros was bij de stier zwartbruin tot zwart, met een smalle lichte aalstreep over de rug. De koe was net zoals de kalveren roodbruin. Zowel de stier als de koe bezaten waarschijnlijk een lichte zone rond de snuit. De hoorns van de oeros stonden naar voren gericht en waren naar binnen gekromd. Hoewel de hoornvorm zeer karakteristiek was, was er wel enige variatie in de lengte, dikte, mate van kromming en stand ten opzichte van het voorhoofd. De uier van de oeros was klein en nauwelijks zichtbaar. (Van Vuure, 2003)

Het landschap waar de oeros in Europa leefde bestond uit uitgestrekte bossen afgewisseld door verschillende soorten moerassen. Op grond van botvondsten en oude beschrijvingen lijkt de oeros vooral voorgekomen te hebben bij moerassen en moerasbossen, zoals rivierdalen, rivier delta’s, kwelders en andersoortige moerassen. Naast moerasbossen zal de oeros ook de wat minder natte bossen bewoond hebben. In Europa heeft mogelijk een bepaalde scheiding bestaan tussen de biotoop van de oeros en de eveneens daar levende wisent (Bison bonasus). De oeros leefde in de wat nattere bossen en de wisent in de wat drogere bossen. Ook zal er zeker een overlappinggebied bestaan hebben (Van Vuure, 2003). Niet iedereen is het er over eens dat de oeros leefde in bossen en moerassen. Dr. Frans Vera claimt dat de oeros leefde in open grasland.

De eerste herkauwers (waartoe de oeros ook behoorde) ontstonden ongeveer 40 miljoen jaar geleden. Door de uitbreiding van savannen en graslanden op aarde ontstonden zo’n 25 miljoen jaar geleden de op gras-eten ingestelde herkauwers. De oudste vertegenwoordiger van het geslacht Bos is Bos acutifrons Lydekker, 1898. Aangenomen wordt dat uit deze soort alle later soorten van het geslacht zijn voortgekomen. Bos acutifrons leefde tot in het midden van het Pleistoceen nog in India. Tussen 1,5 en 2 miljoen jaar geleden ontstond uit deze soort waarschijnlijk de oeros. (Van Vuure, 2003) 

De oeros verspreidde zich in de loop van het Pleistoceen vanuit India naar onder andere Europa. De oeros kwam door een zuidelijke route het eerst in Zuid-Europa aan, vanwaar het waarschijnlijk een route volgde via Centraal-Europa naar Rusland. De oeros verscheen ongeveer 700.000 jaar geleden in Spanje en het oudste overblijfsel van de oeros in Duitsland dateert van 275.000 jaar geleden. (Van Vuure, 2003)   

Foto: oeros afgebeeld in de grotschilderingen in Lascaux, Frankrijk.

Informatie over het voorkomen van de oeros in Azië is behoorlijk schaars. De midden- en Oost-Aziatische populaties van de oeros stierven zeer waarschijnlijk al in het Pleistoceen uit, hoewel er in Voor-Indië toch bijna zeker wel nog een populatie overleefd moet hebben, aangezien in die omgeving de gedomesticeerde zeboe in ontstaan (de zeboe werd al afgebeeld door de Mohenjo-Darocultuur rond 4000-2000 v. Chr.), men kende toen ook al andere runderrassen die meer op de westelijke rassen leken. Net zoals in Azie is er ook wel weinig informatie over het voorkomen van de oeros in het Midden Oosten en Noord-Afrika, maar gelukkig wel wat meer. Het laatste voorkomen van de oeros in Egypte wordt wel eens bepaald aan de hand van een jachtpartij van farao Ramses ll in 1197-1165 v. Chr., maar die jacht bleek gehouden te zijn in Noord-Mesopotamië. Uit Mesopotamië zijn vele afgebeelde jachtpartijen bekend. De jongste melding van oerossen uit die regio komt van een jachtpartij op ‘wilde runderen’ door de Assyrische koning Senacherib (704-681 v. Chr.) in Noord-Mesopotamië. In Libië is een melding bekend van de Griekse geschiedschrijver Herodotus (± 485-425 v. Chr.), die daar de aanwezigheid van runderen vermelde die vanwege hun omgebogen horens gedoemd waren achteruit lopend te grazen (‘Historiën’, Boek lV, Hdst 183). Men is alleen niet zeker of het hier ook echt om oerossen gaat. Men kan dus zeggen dat in het Midden-Oosten en Noord-Afrika de oeros in de loop van het eerste millennium v. Chr. is verdwenen. (Van Vuure, 2003) 

Het proces van achteruitgang en verdwijning van de oeros in Europa verliep vanaf Zuid- en West-Europa naar het noordoosten toe om uiteindelijk in Polen te eindigen. In de zuidelijke delen van Europa, zoals Spanje, Midden- en Zuid-Italië en de zuidelijke Balkan, is noch uit botvondsten, noch uit toponiemen (namen van plaatsen, rivieren, etc.) of beschrijvingen momenteel goed op te maken tot in welke periode de dieren daar nog in het wild voorkwamen. In Engeland zijn geen latere vondsten bekend dan ongeveer 1300 v. Chr. (de vroege bronstijd). In Italië werd nog rond 30 v. Chr. door Vergilius vermeld dat er in het noorden van Italië nog ‘wilde oerossen’ aanwezig waren die daar werden gevangen om getemd te worden. Doordat de Romeinen grote moeite werd gedaan om wilde dieren (waaronder de oeros) te vangen en te transporteren naar Rome en andere steden voor arenagevechten met vermoed worden dat de oeros in het begin van onze jaartelling in Italië uitgestorven is. In Denemarken verdween de oeros eerder op de eilanden dan op het vasteland (Jutland), namelijk ongeveer rond 5500 v. Chr. In Jutland, het vasteland van Denemarken, verdween de oeros rond het begin van onze jaartelling. In Nederland zijn geen vondsten van de oeros na de periode van de Romeinen (na 400 na Chr.) meer bekend. In België kwamen wel oerossen voor, maar een landelijk systematisch overzicht van oerosvondsten ontbreekt nog. In Frankrijk jaagde Karel de Grote bijvoorbeeld in 802 nog op een oeros ‘met reusachtige horens’. Mogelijk wisselde er nog lange tijd oerossen vanuit Duitsland naar Frankrijk of vanuit Zwitserland, waar de oeros nog rond het jaar 1000 vermeld werd. Volgens een beschrijving van Adam van Bremen zou de oeros nog in de 11^e eeuw in Zweden voorgekomen hebben, maar men is niet zeker of dit waarheid is of uit volksverhalen komt. Aaris-Sørensen (1999) stelt het uitsterven van de oeros in Zweden op 4500 v. Chr., veel vroeger dus. We weten in ieder geval zeker door een vermelding van Olaus Magnus dat de oeros in het jaar 1555 niet meer in Zweden voorkwam. In Rusland is de oeros waarschijnlijk in de 12^e of 13^e eeuw uitgestorven. In Hongarije dateert de laatste botvondst uit de 12^e eeuw, waarschijnlijk is de oeros voor 1250 uitgestorven. In Duitsland zijn nog betrouwbare meldingen van oerossen tussen 1406 en 1408 bewaard gebleven. (Van Vuure, 2003)

Foto: monument voor de laatste oeros in Jaktorów, Polen. Gefotografeerd door Tomasz Kuran in 2005 en vrijgegeven onder de GNU Free Documentation License.

De allerlaatste oerossen overleefden alleen nog in Polen. In 1476 kwamen de twee laatste oerospopulaties in het bezit van de Koninklijke Familie, dat deze in bezit waren geweest van de Hertog van Mazovië. In de tweede helft van de 16^e eeuw kwam de oeros alleen nog maar voor in de bossen van Wiskitki en Jaktorów. Het eerste inspectieverslag dat het aantal oerossen noemt, stamt uit 1564. Er kwamen toen nog maar 38 oerossen voor, namelijk 22 koeien, 3 jonge dieren, 5 kalveren en 8 stieren. In het jaar 1566 waren er nog maar 24 oerossen. Documenten uit 1602, 1620 en 1630 gaan allen nog maar over oerossen in het bos van Jaktorów. Het inspectieverslag uit 1602 vermeld nog maar 4 dieren, namelijk 3 stieren en nog maar 1 koe. In 1620 stierf de laatste oerosstier en toen was er nog maar 1 koe over. In het inspectieverslag van 1630 staat vermeld: ‘In het vorige verslag [uit 1620] is er geschreven dat er 1 koe was, maar nu zeiden de bewoners van dit dorp [Jaktorów], dat zij 3 jaar geleden is gestorven’. De allerlaatste oeros is dus in 1627 gestorven. (Van Vuure, 2003) 

De Poolse zoöloog Jarocki pleitte er in een artikel uit 1835 al voor om een poging te ondernemen om de oeros weer in zijn oorspronkelijke vorm terug te krijgen, maar het duurde nog bijna 100 jaar voordat en ook daadwerkelijk begon met een poging om de oeros terug te fokken. De broers Lutz en Heinz Heck hebben in jaren ’20 en ’30 van de 20^e eeuw in Duitsland pogingen in het werk gesteld de oeros te doen herleven. De twee broers deden dit beide door verscheidene runderrassen, die volgens hen oeroskenmerken bezitten, met elkaar te kruisen en de nakomelingen daarvan te selecteren. Lutz en Heinz gebruikte hiervoor ieder een eigen selectie van rassen. Heinz begon zijn experiment in de dierentuin Hellabrunn in München. Lutz begon wat later dan zijn broer met zijn experiment in Berlijn. Het resultaat van hun experimenten om de oeros terug te fokken was naar eigen zeggen zeer snel bereikt de teruggefokte oeros (Heckrund) was volgens hen zeer gelijkend met de echte oeros. De Heckrunderen van Lutz werden door hem in grote natuurgebieden in het wild in Duitsland en Polen uitgezet, maar Heinz heeft zijn Heckrunderen uitsluitend in dierentuinen en kleine wildparken gehouden. Zeer waarschijnlijk hebben de Heckrunderen van Lutz de 2^e Wereldoorlog niet overleefd en zijn nu alleen de heckrunderen van Heinz overgebleven. Na de oorlog hebben individuele fokkers, naar eigen (vaak verkeerde) inzicht, zich met de verdere fok van Heckrunderen beziggehouden. Nu kan men op veel plaatsen Heckrunderen vinden, waaronder in dierentuinen en natuurparken. (Van Vuure, 2003) 

Foto: Heckrunderen in het Nederlandse natuurgebied de Oostvaardersplassen in de Provincie Flevoland tussen Almere en Lelystad. Gefotografeerd door GerardM in 2005 en vrijgegeven onder de GNU Free Documentation License.

Al vrij snel na het ontstaan van de heckrunderen kwam er kritiek op zowel de uitvoering van het terugfokexperiment als het resultaat ervan. De kritiek richtte zich vooral op het beeld dat de broers Heck zich van de oeros hadden gevormd en dat ontstaan was uit een mengeling van waarheid en vooral fantasie. Er was zelfs een verschil van mening tussen de broers over hoe de oeros er uitzag. Daarnaast was er kritiek op de wijze waarop gefokt en geselecteerd was en op de snelheid waarmee het eindresultaat werd bereikt, Heinz heeft er hooguit 12 jaar over gedaan en Lutz deed er hooguit 11 jaar over. De selectiecriteria waren vaag en ruim gesteld en is geen goede administratie van de kruisingen bijgehouden. Het terugfokexperiment van Lutz en Heinz Heck wordt zodoende gekenmerkt door een ondeskundige en ondoorzichtige manier van werken. (Van Vuure, 2003)

Als we nu het Heckrund en de oeros vergelijken, dan zien we dat er weinig overeenkomsten tussen de twee bestaan. Alleen in de kleur van de vacht is bij sommige Heckrunderen overeenkomsten te zien,  maar er komen ook soms heckrunderen voor met een verkeerde vachtkleur door de nog aanwezige recessieve kenmerken afkomstig van de gebruikte gedomesticeerde Europese runderrassen. Andere kenmerken, zoals hoornvorm en lichaamsgrootte, komen niet overeen. (Van Vuure, 2003)

Foto: De Vig-oeros. Gemaakt door Malene Thyssen, www.mtfoto.dk/malene. De foto is genomen in het Nationaal Museum, Denemarken, 2004.

In het Nationaal Museum van Denemarken (Nationalmuseet) is een compleet oerosskelet te zien, de Vig-oeros. Dit bijna twee meter hoge oeros was verwond door scherpe vuurstenen speerpunten van jagers uit de steentijd, maar was niet gedood. De cirkels in de foto laten zien waar het dier verwond was door de speren. De oeros vluchtte weg van de jager in een meer in Odsherred waar het naar de bodem zonk en stief. De oeros stierf rond 8600 v. Chr., maar het skelet was pas gevonden in 1905. Het skelet van een andere oeros werd vlakbij de vindplaats van de andere gevonden in 1985. Andere resten van de oeros zijn onder andere te vinden in het Natuurmuseum Groningen (Groningen, Nederland), Zeeuws Museum (Middelburg, Nederland), Rosensteinmuseum (Stuttgart, Duitsland). Kent u nog meer museum exemplaren? Stuur ons dan een e-mail!

Research into the Aurochs (Onderzoek naar de Oeros).

The Aurochs.

BBC - Nature Wildfacts - Aurochs, wild ox, wild cattle, giant ox.

Aurochs - Wikipedia.

E-aurochs – Grotte de Han.

Department of Environmental Archaeology – Institute of Archaeology – Warsaw University.

National Museum of Denmark (Nationalmuseet).

The Cave of Chauvet-Pont-d’Arc (France).                          

The Cave of Lascaux (France).

The Extinction Forum - Extinct Hooved Mammals - AUROCHS

The Extinction Forum - Selective Breeding - Tarpan and Aurochs back??

The Extinction Forum - Selective Breeding - Colour reconstruction of the aurochs.

The Extinction Forum - Books - NEW: Retracing the aurochs!

Grisson, C. 1980 The craniology and relationships of four species of Bos. 5. Bos indicus L.

J. Arch. Sci., 7: 3-32.

MacHugh, D.E. 1996. Molecular Biogeography and Genetic Structure of Domesticated Cattle [Ph.D. thesis]. University of Dublin. Website (met artikel in pdf)

Vuure, T. van. 2002. Historie, morfologie en ecologie van de oeros (Bos taurus primigenius) Lutra 45-1.
Vuure, T. van. 2002. History, morphology and ecology of the Aurochs (Bos taurus primigenius). Lutra 45-1. Online pdf (603 kB)

Fokkinga, A. Felius. M. 1998. Koeboek. Stam Techniek, Houten.

Vuure, C. van. 2003. De Oeros - Het spoor terug. Wetenschapswinkel Wageningen UR, Wageningen.

Vuure, C. van. 2005. Retracing the Aurochs: History, Morphology and Ecology of an Extinct Wild Ox. Pensoft. Sofia-Moscow.

Een heel goed en uitgebreid Nederlandstalig boek dat ik ook voor deze pagina gebruikt heb is: De Oeros – Het spoor terug. Geschreven door Cis van Vuure. Voor meer informatie over de oeros raad ik u aan dit boek te kopen en/of te lezen.

Cis van Vuure geeft in zijn rijk geïllustreerde boekwerk een beeld van de oeros zoals het niet eerder is beschreven. Hij schetst een zo compleet mogelijk beeld van een van de grootste Europese zoogdieren van na de laatste IJstijd. Zijn multidisciplinaire aanpak sluit daarbij grote lacunes uit en geeft bovendien aan welke waarde het terugfokken van de oeros (zoals Heck-runderen) uit de bestaande rassen vertegenwoordigt.

Na jarenlang onderzoek startte het schrijfwerk in april 1998 en eindigde in april 2000. Uiteindelijk is het in 2003 gelukt het onderzoek in de vorm van een mooi, geïllustreerd boek uit te geven. Het omvat 348 pagina's, ± 100 afbeeldingen en is in kleur. De prijs is € 15,- (excl. verzendkosten). Het boek ('De oeros - het spoor terug') is te bestellen bij het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap in Brussel (emailadres: martine.lejeune@lin.vlaanderen.be )

Laatst bijgewerkt op: 24 december 2005.

Deze pagina is een deel van The Extinction Website. © 2005.