Houting - Coregonus oxyrinchus

Afbeelding: Een houting door H. Dupond in Poll (1947), figuur 102. Dit werk is gelicentieerd onder een Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk 3.0 Licentie. Een grotere versie van deze afbeelding kunt u vinden op de website van VLIZ. www.wetenschatten.be.

Afbeelding: de kop van een houting, figuur. 294, op pagina 648 van 'An Introduction to the Study of Fishes' door Albert C L.G. Günther (1880). Deze afbeelding bevindt zich in het publiek domein, omdat de auteursrechten zijn verlopen. Dit geldt voor landen in de Europese Unie, de Verenigde Staten, Australië en alle andere landen waar het auteursrecht 70 jaar na de dood van de auteur verloopt.

Salmo oxyrinchus Linnaeus, 1758; Salmo thymallus latus Bloch, 1782; Tripteronotus hautin Lacepède, 1803; Salmo rostratus Shaw, 1804; Coregonus oxyrhynchus (Linnaeus, 1758) [verkeerde spelling]; Coregonus lavaretus oxyrinchus (Linnaeus, 1758); Coregonus lavaretus oxyrhynchus (Linnaeus, 1758) [verkeerde spelling]; Coregonus lavaretus oxyrynchus (Linnaeus, 1758) [verkeerde spelling].

De houting, Coregonus oxyrinchus, is herbeschreven (Freyhof & Schöter, 2005) en een neotype is benoemd (BMNH 1862.11.20.1.). 'Houting' uit de Deense Noordzeebekken en uit de Duitse rivieren Eider, Elbe west naar Ems worden beschouwd als Coregonus maraena, een wijdverbreide soort in de Baltische zeebekken (Hansen et al. 1999; Freyhof & Schöter, 2005). De 'houting' die nu in de Rijn waargenomen worden zijn geïntroduceerde Coregonus maraena en een nog onbekende en onbeschreven soort Coregonus sp. 'Rhine' (Freyhof & Schöter, 2005).

Echter, volgens andere wetenschappers kan op basis van enkel het verschil in kiewboogaanhangsels niet geconcludeerd worden dat de uitgestorven houting een aparte soort is (Hansen et al. 2008; Winter et al. 2008). Dit is gebaseerd op onder andere een onderzoek (Østbye et al 2005) waarbij men beweerd dat het aantal kiewboogaanhangsels zeer variabel is in nauwverwante groepen binnen het Coregonus lavaretus-complex en geen relatie toont met de genetische lijn waar populaties van afstammen (Winter et al. 2008). Op dit moment is geen genetisch onderzoek bekend en is de mate van genetische uitwisseling en verwantschap tussen de uitgestorven 'Noordzeehouting' uit de Rijn, Maas en Schelde (Coregonus oxyrinchus) en de houting (volgens Freyhof en Schöter (2005) Coregonus maraena) uit Denemarken (Winter et al. 2008).

Toekomstig genetisch onderzoek zal mogelijk een duidelijker beeld geven van de huidige taxonomie van de houting. Vooralsnog volgt The Sixth Extinction website de IUCN Rode Lijst van Bedreigde Soorten (versie 2010.4) (Freyhof & Kottelat 2008) en wordt Coregonus oxyrinchus als wereldwijd uitgestorven beschouwd.

Coregonus oxyrinchus wordt onderscheiden van andere houtingachtigen door het hebben van 38-46 kieuwbogen en een lange puntige snuit (Freyhof & Schöter, 2005).

Houting voedde zich met zoöplankton, aangevuld met ongewervelde dieren van de zeebodem (Freyhof & Kottelat, 2008).

Houting paaiden in oktober-december in rivieren. Jongen trokken naar brakwatergebieden waar ze bleven totdat ze volgroeid waren. (Freyhof & Kottelat, 2008)

De houting kwam voor in België, Duitsland, Frankrijk, Nederland en het Verenigde Koninkrijk (Freyhof & Schöter, 2005; Freyhof & Kottelat, 2008). Het leefgebied van deze soort beperkte zich tot de zuidoostelijke kust van Engeland en de lagere delen van de rivieren Rijn, Maas (uitgezonderd noord-Frankrijk) en de Schelde (Freyhof & Kottelat, 2008; Freyhof & Schöter, 2005). Het zwom stroomopwaarts in de rivier Rijn tot aan Keulen. Het is beschreven dat de houting Straatsburg in Frankrijk bereikte, maar dit is waarschijnlijk onjuist. (Freyhof & Kottelat, 2008) De houting is nooit waargenomen in puur zeewater in Nederland (Redeke, 1934), waaruit blijkt dat de houting normaal de riviermonden niet verlaat.

Afbeelding: kaart met de mogelijke historsche verspreiding van de houting (in rood). Gemaakt door Peter Maas voor The Extinction Website. Dit werk is gelicentieerd onder een Creative Commons Naamsvermelding-Niet commercieel-Geen afgeleide werken 3.0 licentie.

Het is bekend dat de houiting Engeland bereikt heeft. Afzonderlijke exemplaren zijn gevangen in Lincolnshire in 1877, Chichester in 1880 en de mond van de rivier Medway in 1881 (Day, 1880-1884). Een ander exemplaar is voorzien van een label met 'Zuidkust van Engeland' (Freyhof & Schöter, 2005) C.T. Regan vermelde in 1911 dat de houting alleen nog op markten te vinden waren, waar ze werden geïmporteerd uit Nederland. Het is onwaarschijnlijk dat de houting Engeland koloniseerde door mariene verspreiding vanuit continentale Europese rivieren, omdat de soort nooit in puur zeewater is waargenomen in Nederland (Redeke, 1034). De Engelse populatie vertegenwoordigde waarschijnlijk een relict houtingpopulatie dat zich naar zuidelijk Engeland heeft verspreid tijdens vroege ijstijdperioden. In die tijd werden houting minder gehinderd door zeewater. De houting stierf waarschijnlijk aan het einde van de 19e eeuw in Engeland uit. (Redeke, 1034).

Na de achteruitgang aan het eind van de 19de eeuw, stortte de overgebleven houtingpopulatie in de lagere Rijn in tijdens de eerste drie decennia van de 20e eeuw (Lelek & Buhse, 1992; Freyhof & Schöter, 2005). De houting (Coregonus oxyrinchus) wordt beschouwd als wereldwijd uitgestorven; het laatste exemplaar werd gevangen in de Nederrijn in 1940 (Bauch, 1958; Lelek & Buhse, 1992; Freyhof & Schöter, 2005). Vele zoektochten hebben sindsdien plaats gevonden (meest recent in 2005) in het oorspronkelijke leefgebied van de houting, maar de soort is nooit meer waargenomen. (Freyhof & Kottelat, 2008).

De houting was afhankelijk van riviermondingen en brakwatergebieden om voedsel te zoeken. In deze gebieden was de vervuiling van het water het grootst en houtingachtigen zijn erg gevoelig voor vervuiling (Freyhof & Kottelat, 2008). De houting stierf uit door vervuiling en overbevissing (Lelek & Buhse, 1992).

De houting heeft Nederlandse, Europese en internationale bescherming. De houting staat als beschermde soort in de Nederlandse Flora- en Faunawet. De houting is vermeld in de bijlagen 2, 4 en 5 van de EU Habitatrichtlijn als een diersoort van communautair belang die strikt moet worden beschermd (Council Directive 92/43/EEC; EWG, 1997). De houting staat in de bijlage 3 van de Conventie van Bern. In de Rode lijst vissen uit 1998 behoort de houting in de categorie "verdwenen uit Nederland", maar in de Rode lijst uit 2004 is de soort geschrapt, omdat het niet 100% duidelijk was of de paai binnen Nederland plaatsvond (LNV 2004; De Nie 1997).

Pogingen om de houting te herintroduceren in de Rijn zijn begonnen in 1992 met vissen die oorspronkelijk kwamen uit de rivier Vida in Denemarken (Freyhof, 2002). Uit onderzoek blijkt nu dat deze 'geherintroduceerde' vissen geen echte houting (Coregonus oxyrinchus) zijn, maar van de soort Coregonus maraena. (Freyhof & Schöter, 2005)

Het neotype exemplaar en andere museumexemplaren worden bewaard in het Natural History Museum (BMNH) in London, Engeland. Andere museumexemplaren kunnen gevonden worden in het Naturhistorisches Museum Bern (NMBE) in Zwitserland, Muséum National d’Histoire Naturelle (MNHN) in Parijs in Frankrik, Zoölogisch Museum Amsterdam (ZMA) in Nederland, en in het Zoologische Staatssammlung München (ZSM) in Duitsland. (Freyhof & Schöter, 2005)

Soorten die verwant zijn aan de uitgestorven Noordzeehouting zijn de Coregonus-soorten die nu nog in Europa voorkomen, zoals de grote marene (Coregonus lavaretus), de Oostzeehouting (Coregonus maraena), Coregonus widegreni en de onbeschreven Coregonus sp. 'Rijn'. Een aantal Oostzeehoutingen (Coregonus maraena) uit de rivier Vida in Denemarken zijn geintroduceerd in de Rijn, een rivier in het voormalige leefgebied van de nu wereldwijd uitgestorven houting.

Foto: Oostzeehouting (Coregonus maraena) in Aqua Silkeborg in Denemarken. Gefotografeerd door N. Sloth. Dit werk is gelicentieerd onder een Creative Commons Naamsvermelding-NietCommercieel 3.0 Unported licentie (bron: Encyclopedia of Life (EOL)).

Houting - Wikipedia, de vrije encyclopedie

Bailly, N. (2010). Coregonus oxyrinchus (Linnaeus, 1758). In: Nicolas Bailly (2010). FishBase. Accessed through: World Register of Marine Species at http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=154238 on 2010-11-17

Bauch, G. (1958). Untersuchungen über die Gründe für den Ertragsrückgang der Elbfischerei zwischen Elbsandsteingebirge und Boitzenburg. Zeitschrift für Fischerei und deren Hilfswissenschaften 7, 161—437.

Day, F. (1880-1884). The Fishes of Great Britain and Ireland. London & Edinburgh: Williams & Norgate.

EWG (1997). Richtlinie 97/62/EG des Rates vom 27 Oktober 1997 zur Anpassung der Richtlinie 92/42/EWG zur Erhaltung der natu¨ rlichen Lebensra¨ume sowie der wild lebenden Tiere und Pflanzen an den technischen and wissenschaftlichen Fortschritt. Amtsblatt der Europa¨ischen Gemeinschaften Reihe L305, 42—65.

Freyhof, J. (2002). Freshwater fish diversity in Germany, threats and species extinction. In Conservation of Freshwater Fishes: Options for the Future (Collares-Pereira, M. J., Cowx, I. G. & Coelho, M. M., eds), pp. 3-22. Oxford: Blackwell Science.

Freyhof, J. & Kottelat, M. (2008). Coregonus oxyrinchus. In: IUCN 2010. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2010.4. <www.iucnredlist.org>. Downloaded on 19 November 2010.

Freyhof, J. and C. Schöter. (2005). The houting Coregonus oxyrinchus (L.) (Salmoniformes: Coregonidae), a globally extinct species from the North Sea basin. Journal of Fish Biology 67:3, 713-729.

Hansen, M. M., Mensberg, K.-L. D. & Berg, S. (1999). Postglacial recolonization patterns and genetic relationships among whitefish (Coregonus sp.) populations in Denmark, inferred from mitochondrial DNA and microsatellite markers. Molecular Ecology 8, 239-252.

Hansen,M.M.,FraserD.J.,Als,T.D.&Mensberg,K.L.D.(2008).Reproductiveisolation,evolutionary distinctivenessandsettingconservationpriorities:ThecaseofaEuropeanlakewhitefishandthe endangeredNorthSeahouting(Coregonusspp.).BMCEvolutionaryBiology8:137doi10.1186/14716 2.

Lelek, A. & Buhse, G. (1992). Fische des Rhein - früher und heute. Berlin, Heidelberg, New York: Springer.

Østbye K., Bernatchez L., Naesje T..F, Himberg K.J.M., Hindar K. (2005).Evolutionary history of the European whitefish Coregonus lavaretus (L.) species complex as inferred from mtDNA phylogeography and gill-raker numbers. Molecular Ecology, 14:4371-4387.

Poll, M. (1947). Poissons marins. Faune de Belgique, 1. Le Patrimoine du Musée Royal d'Histoire Naturelle de Belgique/Musée Royal d'Histoire Naturelle de Belgique: Brussels, Belgium. 452 pp.

Redeke, H. C. (1934). Über den Rheinschnäpel, Coregonus oxyrhynchus L. Verhandlungen der Internationalen Vereinigung für Limnologie 6, 352-357.

Regan, C. T. (1911). The Freshwater Fishes of the British Isles. London: Methuen.

Schöter C., 2002. Revision der Schnäpel und Großen Maränen des Nordseeund südwestlichen Ostseeraumes (Teleostei: Coregonidae). Diplomarbeit, Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität, Bonn.

Winter, H.V., J.J. de Leeuw & J. Bosveld. (2008). Houting in het IJsselmeergebied. Een uitgestorven vis terug? Rapport nummer C084/08. Wageningen IMARES.